Cập nhật lúc :5:23 AM, 10/11/2011
Đê bao khép kín để chống lũ và canh tác ngay trong mùa nước nổi được thực hiện ở Đồng bằng sông Cửu Long từ năm 1996. Sau hơn một thập niên triển khai, đến nay tính hiệu quả của nó vẫn còn là vấn đề gây tranh cãi.
Đồng bằng sông Cửu Long: Mùa nước nổi
Sau nhiều năm làm hệ thống đê bao khép kín để trồng lúa vụ 3, người nông dân đã thấy được những hạn chế nên quay sang làm đê bao hở và lửng.
Để bảo vệ lúa khỏi bị lũ và làm thêm lúa vụ ba (thu đông), những năm qua, nhiều địa phương trong vùng Đồng Tháp Mười đã xây dựng hệ thống đê bao lửng có khả năng chống lũ tháng 8, sau đó cho lũ tràn vào ruộng để lấy phù sa, rửa độc cho đất…
Sống chung với đê bao hở
Theo đánh giá của nhóm nghiên cứu gồm TS. Nguyễn Đức Thuận, Ths.Trần Thị Hồng Thắm và KS. Hồ Thị Châu (Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển nông nghiệp Đồng Tháp Mười) với đề tài “Đánh giá tác động của hệ thống canh tác lúa đến đặc tính đất phèn vùng Đồng Tháp Mười” cho thấy, hàm lượng chất hữu cơ trong đất cao nhất ở hệ thống lúa vụ 3 có đê bao lửng cao hơn so với ở đê bao khép kín. Hàm lượng các chất dinh dưỡng tổng số (đạm và lân) cũng có xu hướng cao hơn ở hệ thống đê bao lửng.
 |
| Một đoạn đê bao khép kín ở ĐBSCL... |
Rõ ràng, nước lũ tràn vào hệ thống lúa vụ 3 có đê bao lửng đã có tác dụng rửa phèn. Sau mùa lũ, lượng phù sa để lại cho đất ở hệ thống đê bao lửng vào khoảng 5,66 – 6,47 tấn/ha, trong đó, chứa 22,7 – 25,1kg N, 6,4 – 7,8kg P205, 6,6 – 7,8kg CaO và 3,2 – 3,6kg MgO… Như vậy, ngoài việc cung cấp nước ngọt và rửa phèn, phù sa và chất dinh dưỡng trong phù sa tích lũy trên đồng ruộng là nguồn lợi thiên nhiên cho môi trường đất và sản xuất nông nghiệp ở vùng Đồng Tháp Mười.
Trong khi đó, rút kinh nghiệm từ hệ thống đê bao khép kín, tại huyện Phú Tân (An Giang), những năm gần đây, người dân đã xây dựng hệ thống đê bao hở (kín 2 năm, hở 1 năm cho nước lũ vào).
PGS. TS. Nguyễn Hữu Chiếm (Trường ĐH Cần Thơ) cho biết, hệ thống đê bao này đảm bảo vụ hè thu đến tháng 8. Khi lũ về tràn đồng hệ thống này, cần chủ động đón lũ để lấy phù sa và nguồn lợi thủy sản. Theo ông Nguyễn Hữu Trí, Trưởng phòng NN-PTNN huyện Phú Tân, hiện Phú Tân có 22.000 ha đất nông nghiệp được đê bao. Mỗi khi nước lũ về, những đê bao này có thể chủ động “mở cửa” đón phù sa và thủy sản. Cũng theo TS. Chiếm, ĐH Cần Thơ đang có một số dự án khuyến khích người dân làm đê bao hở .
Tiến tới xây dựng đê bao khép kín có kiểm soát
Theo TS. Mai Thành Phụng, Trung Tâm Khuyến nông Quốc gia, hệ thống đê bao khép kín hiện đang triển khai ở ĐBSCL ít nhiều không mang tính nông nghiệp bền vững, gây ô nhiễm môi trường.
Trong khi đó, người dân đã thấy được tính hiệu quả của hai loại hệ thống đê bao hở và lửng nên mới đầu tư xây dựng. Anh Hồ Văn Nhung (Nhơn Hòa, Tân Thạnh, Long An) cho biết, những năm trước xây dựng đê bao khép kín làm lúa trúng được vài vụ rồi lần hồi thất bát. Từ khi chuyển sang làm đê bao lửng, sản lượng lúa vụ 3 đã trúng hơn.
 |
| ...đang được gia cố để chống lũ năm 2011. (Ảnh: Lê Hoàn Vũ ) |
PGS-TS Nguyễn Ngọc Anh, Viện trưởng Viện Quy hoạch thủy lợi miền Nam nhận xét, hầu hết hệ thống đê bao hiện nay ở ĐBSCL thụ động, thay vì phải là hệ thống kiểm soát lũ chủ động. Hiện, bà con đang duy trì ba loại đê bao: bờ bao chống lũ tháng 8; đê bao bán kiên cố, thiếu bền vững, phục vụ sản xuất nông nghiệp; đê bao kiên cố bảo vệ khu dân cư và sản xuất nông nghiệp.
Trong tương lai sẽ triển khai hệ thống đê bao khép kín có kiểm soát ở ĐBSCL. Theo đó, sau khi thu hoạch vụ lúa hè thu, có thể làm hoặc không làm vụ thu đông để dẫn lũ vào đồng ruộng. Hoặc có thể năm nay làm thu đông nhưng 2, 3 năm sau phải dẫn lũ vào bằng cống kiểm soát. Tuy rằng tính bền vững môi trường không cao bằng hai hệ thống đê bao hở và lửng nhưng vẫn chấp nhận được trong điều kiện lợi ích kinh tế.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, theo TS. Anh, vùng ngập lũ ĐBSCL nên chia thành 3 loại diện tích: một số diện tích dành để chứa lũ; một số diện tích phải bảo vệ với cơ sở hạ tầng tốt khi có khu dân cư và sản xuất nông nghiệp; vùng thuần sản xuất nông nghiệp, cũng phải đầu tư nhưng sẵn sàng huy sinh khi gặp lũ lớn, nguy hiểm để cứu các vùng khác.
Bài 3: Hệ thống đê bao khép kín: Sẽ sắp xếp lại
Cửu Long